AI tartibga solinishi Markaziy Osiyoga kirib kelmoqda: Qozog‘istonning yangi qonuni mintaqa biznesi uchun nimani anglatadi

Sun’iy intellekt uzoq vaqt davomida qonunchilikdan tezroq rivojlandi. Uni tartibga solishga qaratilgan dastlabki yondashuvlar asosan axloqiy tamoyillar va amaldagi qonunchilik normalariga asoslangan edi. 2020-yillarning boshlarida AI xodimlarni ishga qabul qilish, kreditlash, shaxslarni identifikatsiya qilish, tibbiy diagnostika va inson hayotiga bevosita ta’sir qiladigan boshqa qarorlarni qabul qilishda qo‘llanila boshlandi. Shu bilan birga, shaxsiy ma’lumotlardan foydalanish, diskriminatsiya, algoritmlarning shaffof emasligi va AI tomonidan qabul qilingan qarorlarni tushuntirish imkoniyati yo‘qligi bilan bog‘liq xavflar oshdi. Generative AI paydo bo‘lishi bu jarayonni yanada tezlashtirdi. Avvaldan ma’lum bo‘lgan xavflarga maxfiy ma’lumotlarni qayta ishlash uchun tashqi AI-modellardan foydalanish bilan bog‘liq masalalar ham qo‘shildi.

Kompleks tartibga solish yo‘lidagi dastlabki yirik qadamlardan biri Yevropa Ittifoqining tashabbusi bo‘ldi. Yevropa Komissiyasi AI Act loyihasini 2021-yil aprel oyida taqdim etdi va bir necha yillik muhokamalardan so‘ng EU AI Act 2024-yil 1-avgustda kuchga kirdi. U sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha yagona qoidalarni belgilovchi dunyodagi birinchi kompleks qonunchilik hujjatiga aylandi. Uning maqsadi xavfsiz va ishonchli AIni rivojlantirish, insonning fundamental huquqlarini himoya qilish va shu bilan birga innovatsiyalar hamda investitsiyalar uchun sharoit yaratishdan iborat. Boshqa davlatlar ham o‘z qonunchilik tashabbuslarini shakllantira boshladi. Bir necha yil ichida AI regulation texnologiyalar etikasi haqidagi munozaradan davlat tomonidan tartibga solishning mustaqil yo‘nalishiga aylandi.

Bu jarayon Markaziy Osiyoga ham yetib keldi. Qozog‘iston mintaqada birinchi bo‘lib «Sun’iy intellekt to‘g‘risida»gi alohida Qonunni qabul qildi. U AIni tartibga solishning o‘z modelini shakllantiradi va AI-tizimlarini ishlab chiqadigan yoki ulardan foydalanadigan banklar hamda kompaniyalar uchun yangi talablarni belgilaydi.

Markaziy Osiyo biznesi uchun Qozog‘iston tajribasi kengroq kontekstda ham muhimdir. Butun mintaqada AIdan foydalanish tez sur’atlarda o‘smoqda. Shu bilan birga AI Risk Management, ma’lumotlarni himoya qilish, axborot xavfsizligi va korporativ AI boshqaruviga qo‘yiladigan talablar ham rivojlanadi. Shu sababli Qozog‘iston qonunini Markaziy Osiyoda AIni tartibga solishning birinchi yirik namunasi sifatida ko‘rib chiqish kerak.

Yangi qonun nimani tartibga soladi

Qonunning asosiy maqsadi — fuqarolarning huquq va manfaatlarini AIdan foydalanish bilan bog‘liq xavflardan himoya qilish hamda davlat va biznes tomonidan undan foydalanishning tushunarli qoidalarini belgilash.

Qonun umumiy doirani belgilaydi. U AIdan qayerda va qanday vazifalar uchun foydalanish mumkinligini, undan foydalanishning qaysi usullari taqiqlanganini, mijozlar va ma’lumotlar bilan ishlashda qanday talablarga rioya qilish kerakligini hamda AIdan foydalanish bilan bog‘liq qarorlar va oqibatlar uchun kim javobgar ekanini belgilaydi.

AI mijozga, xodimga yoki qabul qilinayotgan boshqaruv qarorlariga qanchalik katta ta’sir ko‘rsatsa, bank yoki kompaniya uchun undan foydalanish va uni nazorat qilishga qo‘yiladigan talablar shunchalik yuqori bo‘ladi.

AI uchun qanday cheklovlar mavjud

Qonun banklar va kompaniyalar uchun uchta asosiy turdagi talablarni belgilaydi: to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlar, AIdan foydalanishning ayrim usullariga qo‘yiladigan cheklovlar va AI faoliyati ta’sir ko‘rsatadigan insonlar oldidagi majburiyatlar.

Birinchisi — to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlar. Inson xulq-atvorini yashirin tarzda manipulyatsiya qilish, uning zaif tomonlaridan foydalanish, ijtimoiy skoringning ayrim shakllari va biometrik ma’lumotlardan foydalangan holda diskriminatsiya qilish uchun AIdan foydalanish mumkin emas. Qonun, shuningdek, inson huquqlarini buzishi mumkin bo‘lgan AIdan foydalanishning boshqa ayrim usullarini ham taqiqlaydi.

Ikkinchisi — AIdan foydalanishga ruxsat beriladi, biroq muayyan shartlar asosida. Ayrim texnologiyalardan faqat qo‘shimcha talablar bajarilgandagina foydalanish mumkin. Masalan, AI yordamida insonning hissiyotlarini aniqlash qonunchilikda nazarda tutilgan holatlardan tashqari uning roziligini talab qiladi. Shaxsiy va kirishi cheklangan boshqa ma’lumotlar bilan ishlashda ham qo‘shimcha talablar yuzaga keladi.

Uchinchisi — mijozlarning huquqlari va biznesning javobgarligi. Agar bank yoki kompaniya mijozlar bilan ishlash uchun AIdan foydalansa, mijoz AI bilan o‘zaro aloqada ekanini bilishi kerak. Agar AI yordamida qabul qilingan qaror uning huquqlari yoki manfaatlariga ta’sir qilsa, mijoz tushuntirish talab qilishi va bunday qarorga e’tiroz bildirishi mumkin. AIdan foydalanish uchun javobgarlik AI-tizimining o‘ziga emas, balki bank yoki kompaniyaga yuklanadi.

Biznes uchun bu talablar, avvalo, AI nima maqsadda ishlatilishi, qanday ma’lumotlar bilan ishlashi va uning natijasi insonga qanchalik ta’sir ko‘rsatishiga bog‘liq ekanini anglatadi.

Tashqi AI-modellar va korporativ ma’lumotlardan foydalanish

Banklar va kompaniyalar ChatGPT, Claude, Gemini va Cursor kabi tashqi AI-servislardan tobora faol foydalanmoqda. Ular xodimlarga eng zamonaviy modellardan foydalanish imkonini beradi, biroq ayni paytda korporativ axborot bilan ishlashda yangi xavflarni yuzaga keltiradi.

Asosiy masala tashqi AI-modelga uzatiladigan ma’lumotlar bilan bog‘liq. Bular hujjatlar, mijozlar ma’lumotlari, moliyaviy axborot, dasturiy kod yoki boshqa maxfiy ma’lumotlar bo‘lishi mumkin. Kompaniya tashqi servislarga qaysi ma’lumotlarni uzatishga ruxsat berilganini, ular qayerda qayta ishlanishini va AI-servis provayderi qanday himoya choralarini qo‘llashini tushunishi kerak.

Korporativ obuna yoki APIdan foydalanish xavflarning bir qismini kamaytiradi, biroq o‘z-o‘zidan xavfsizlik va qonunchilik talablariga muvofiqlik masalasini hal qilmaydi. Bank yoki kompaniyaga AI bilan ishlash bo‘yicha o‘z qoidalari va texnik nazorat vositalari kerak. Ma’lumotlarning turiga qarab, bular kirish huquqlarini chegaralash, ma’lumotlarni niqoblash, so‘rovlarni jurnalga yozib borish yoki AI Gatewaydan foydalanishni o‘z ichiga olishi mumkin.

Eng maxfiy ma’lumotlarni himoyalangan infratuzilma ichida qayta ishlash talab qilinishi mumkin. Boshqa vazifalar uchun esa ma’lumotlar va xavfsizlik bo‘yicha zarur talablar bajarilgan holda tashqi modellardan foydalanish mumkin.

Qonun ma’lumotlar bilan ishlash va AI-tizimlaridan foydalanishga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi. U tashqi LLMlardan foydalanishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlamaydi.

Ichki cheklovlardan AI-risklarni boshqarishga

Markaziy Osiyodagi ko‘plab banklar va yirik kompaniyalar hozircha ma’lumotlar sizib chiqishi xavfi va tayyor xavfsizlik qoidalarining yo‘qligi sababli tashqi LLM va AI-servislardan foydalanishni cheklamoqda. Bu xavflarni kamaytirishga imkon beradi, biroq ayni paytda biznesda AIdan foydalanish imkoniyatlarini ham cheklaydi.

Yirik Yevropa banklari allaqachon tashqi modellardan boshqariladigan tarzda foydalanishga o‘tmoqda. Masalan, BBVA OpenAI bilan birgalikda ChatGPT Enterprise’dan korporativ foydalanishni yo‘lga qo‘ydi va uni bankning xavfsizlik, Compliance va AI Governance talablariga integratsiya qildi. BBVA ma’lumotlariga ko‘ra, dastlabki bosqichda xodimlar haftasiga o‘rtacha uch soatga yaqin vaqtni tejagan. Deutsche Bank ma’lumotlariga ko‘ra, xodimlarning 80 foizdan ortig‘i Generative AI va raqamli assistentlardan foydalanadi.

Bunday yondashuv AI-risklarni boshqarish tizimini yaratishni talab qiladi. Turli ma’lumotlar va vazifalar uchun bank tashqi modellardan, qo‘shimcha himoya vositalaridan yoki yopiq korporativ konturdan foydalanishi mumkin. Bu vazifa biznes, IT, Risk Management, axborot xavfsizligi, ma’lumotlarni boshqarish markazi, yuridik xizmat va Compliance’ning birgalikdagi ishini talab qiladi. AIni rivojlantirish yangi texnologik yechimlarga ham, ulardan xavfsiz foydalanish qobiliyatiga ham investitsiyalarni talab qiladi. Qonun bozorning barcha ishtirokchilari uchun yo‘nalishni belgilaydi — biznesda AIdan xavfsiz foydalanish va uni keng miqyosda joriy etish uchun AI-risklarni boshqarishni rivojlantirish.

Banklar va kompaniyalar hozirdanoq nima qilishi kerak

AIni boshqarishning bazaviy tizimini oltita izchil qadam asosida qurish mumkin:

Birinchi qadam — tashkilotda qanday AI-tizimlari va vositalari allaqachon ishlatilayotganini aniqlash. Ushbu ro‘yxatga korporativ yechimlar, pilot loyihalar, tashqi AI-servislar va xodimlar foydalanayotgan vositalar kiritilishi kerak.

Ikkinchi qadam — ulardan foydalanish ssenariylarini aniqlash. Har bir ssenariy uchun AI qanday biznes vazifasini hal qilishi, undan kim foydalanishi va uning ish natijasi mijozga, xodimga yoki qabul qilinayotgan qarorga ta’sir qilishi yoki qilmasligini tushunish kerak.

Uchinchi qadam — har bir ssenariy qanday ma’lumotlar bilan ishlashini aniqlash. Ushbu ma’lumotlar uchun maxfiylik darajasi hamda ularga kirish, ularni qayta ishlash va tashkilot tashqarisiga uzatish qoidalarini belgilash zarur.

To‘rtinchi qadam — xavflarni baholash. Baholashda AIning vazifasi, foydalaniladigan ma’lumotlar, mijozlar va xodimlarga ta’siri, shuningdek tizimdagi xatolar yoki undan noto‘g‘ri foydalanishning mumkin bo‘lgan oqibatlari hisobga olinadi.

Beshinchi qadam — zarur himoya choralarini belgilash. Xavf darajasiga qarab, bular ma’lumotlardan foydalanishga cheklovlar, kirish huquqlarini chegaralash, ma’lumotlarni niqoblash, tashqi yoki ichki modelni tanlash, jurnalga yozib borish va boshqa nazorat choralarini o‘z ichiga olishi mumkin.

Oltinchi qadam — doimiy nazoratni tashkil etish. Ishga tushirilgandan so‘ng AI-tizimining faoliyatini nazorat qilish, insidentlarni aniqlash hamda tizim yoki undan foydalanish ssenariysi o‘zgarganda xavflarni qayta baholash zarur.

Har bir AI-ssenariy uchun mas’ul egasi bo‘lishi kerak. Biznes, IT, risk-menejment, axborot xavfsizligi, ma’lumotlarni boshqarish, yuridik xizmat va Compliance xavfning xususiyati va darajasiga qarab jarayonga jalb qilinadi.

Qozog‘iston va Yevropa: AIni tartibga solishga ikki yondashuv

Qozog‘iston yondashuvi ko‘p jihatdan EU AI Act tamoyillari bilan kesishadi. Har ikkala qonunchilik ham AIdan foydalanishda xavflar, inson huquqlarini himoya qilish, shaffoflik va javobgarlikka e’tibor qaratadi. Shu bilan birga, AI-tizimlariga qo‘yiladigan talablar va ularni tasniflash yondashuvlari farq qiladi.

Bu masala Qozog‘istonda biznes yuritayotgan xalqaro kompaniyalar uchun ayniqsa muhim. Ular EU AI Act talablarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan yagona korporativ AI Governance qoidalaridan bir vaqtning o‘zida bir nechta mamlakatda foydalanishi mumkin. Qozog‘istonda ishlashda esa ularga mahalliy qonunchilik talablari qo‘shiladi.

Amaliyotda xalqaro kompaniyalar AIni boshqarishga doir yagona korporativ yondashuvni faoliyat yuritayotgan mamlakatlarning milliy talablari bilan uyg‘unlashtirish vazifasiga duch keladi. Masalan, Yevropa guruhi EU AI Act talablarini hisobga olgan holda yaratilgan yagona AI Governance qoidalaridan foydalanishi mumkin. Qozog‘istonda AIdan foydalanilganda ularga mahalliy qonunchilik talablari qo‘shiladi va ular xavflarni baholash, ma’lumotlar bilan ishlash hamda muayyan AI-tizimlarini ishga tushirishda hisobga olinishi kerak.

Xalqaro kompaniyalar uchun AI Governance boshqa turdagi xavflarni boshqarishning allaqachon tanish modeli asosida rivojlanishi mumkin: guruh darajasidagi yagona tamoyillar va standartlar faoliyat yuritilayotgan har bir mamlakat qonunchiligi talablari bilan to‘ldiriladi.

Bu biznes uchun nimani anglatadi

Qozog‘istonda qonunning qabul qilinishi AIni milliy darajada tartibga solish Markaziy Osiyo biznesi uchun amaliy masalaga aylanayotganini ko‘rsatadi. AI keng tarqalib borishi bilan banklar va kompaniyalar uni joriy etish, xavflarni boshqarish, ma’lumotlarni himoya qilish va qonunchilik talablariga rioya etish vazifalarini bir vaqtning o‘zida hal qilishi kerak bo‘ladi.

Biznes uchun AIdan foydalanishni xavfsiz tarzda kengaytira olish muhim. Buning uchun AI qayerda va qanday qo‘llanilishini, qanday ma’lumotlar bilan ishlashini, qanday xavflar yuzaga kelishini va har bir ssenariy uchun qanday nazorat choralari zarurligini tushunish kerak.

Qozog‘iston Respublikasida qabul qilingan qonun amalda Markaziy Osiyoda AI Governance rivojlanishining yo‘nalishini belgilaydi. Banklar va kompaniyalar yangi AI-yechimlarini yaratish hamda AIni boshqarishga korporativ yondashuvlarni rivojlantirishda ushbu talablarni hozirdanoq hisobga olishi maqsadga muvofiq.

Yaqin yillarda Markaziy Osiyoda AIni tartibga solish texnologiyaning o‘zi bilan birga rivojlanadi. AI-risklarni samarali boshqarish banklar va kompaniyalarga AI imkoniyatlaridan biznes uchun zarur miqyosda foydalanish, yangi texnologiyalarni tezroq joriy etish va bozor o‘zgarishlariga moslashish imkonini beradi. Haddan tashqari cheklovlar esa, aksincha, AIni joriy etishni sekinlashtirishi va undan foydalanishning potensial samarasini kamaytirishi mumkin.